Гайда, школа баявога мастацтва - наша назва

Аўтар: Шкирич А.Г. / 18.11.2015

Слова "Гайда" - старажытнае, яму некалькі тысяч гадоў. Яно прыйшло ў сучасную беларускую мову з мовы гунаў, магутных ваяроў, імперыя якіх дасягнула свайго росквіту ў 4-5 стст. н.э. пры цары Скіфіі і Германіі Атыле. Зямлі гэтай дзяржавы распасціраліся ад тэрыторыі Сібіры да межаў сучаснай Венгрыі. Імперыя Атылы была поліэтнічная дзяржавай, аснову якой складалі народы гунаў і сарматаў. Апошніх лічылі сваімі прамымі прабацькамі [беларускія] шляхцічы Вялікага Княства Літоўскага, у культуры, у ідэалогіі, у вопратцы і ў любімым зброі - шаблі якіх, лёгка чытаюцца традыцыі ганарлівых ваяўнікоў. Дарэчы, наша слова "шляхта" - таксама старажытнае, сармацкае. Яно захавалася таксама ў сучаснай нямецкай мове, дзе "shlaht" азначае "бітва".

Шабля костюшковка - зброя нашых продкаў

Слова "Гайда" мне ўпершыню сустрэлася ў тлумачальным слоўніку беларускай мовы ў канцы 90-х гадоў. Яно азначала "баявы кліч старажытных беларусаў". У старажытнасці не было беларусаў. Іх прыдумала расійская імператрыца, каб неяк ідэалагічна абгрунтаваць акупацыю земляў ВКЛ. Былі літвіны і іх эліта - шляхта Вялікага Княства Літоўскага, - наш гістарычны аналаг японскіх самураяў, якая складала 20% насельніцтва краіны. Менавіта словам "Гайда", успадкаваным ад старажытных сарматаў, шляхта склікала сяброў на баль ці ў паход, з ім гнала непрыяцеля прэч з роднай зямлі.

У мове гунаў і сарматаў "гаі да" літаральна азначала "ідзі сюды". Гэтым словам першапачаткова паганялі быкоў, каб тыя не адбіваліся ад статка. Спачатку гналі быкоў, потым сталі клікаць сяброў каб гнаць ворагаў ...

Як і ў гунаў, сарматаў, так і ў народа ВКЛ ні адна сур"ёзная падзея ў жыцці не абыходзілася без заключэння сімвалічнага саюза з наваколлем, з вышэйшымі сіламі. Гэта рабілася з дапамогай музыкі, выкананай на святым музычным інструменце, які называўся "гайда". Нашы продкі верылі ў тое, што гукі гайды чысцяць душы людзей і абараняюць іх ад бед і няшчасцяў. Менавіта таму, гайдар са сваёй гайдай лічыўся не проста музыкам-дударом, а святым чалавекам, які сілай сваёй музыкі здольны рабіць тое, што не пад сілу ні грошам, ні войскам.

Януш Радзивил - яркі прадстаўнік шляхты ВКЛ

Да гэтага часу ў некаторых мовах слова "гайдар" ці "гейдар" азначае "той, хто ідзе наперадзе" "вядучы за сабой", іншымі словамі кажучы, - лідэр, які ведае куды ісці, і які бярэ на сябе адказнасць за тых, хто ідзе побач з ім . У старадаўнім Вялікім Княстве Літоўскім гайдар са сваёй гайдай ішоў і наперадзе войска, якое ішло на бітву, і на чале сватоў, рушышчых на паклон да бацькоў нявесты, і побач з труной чалавека, які адпраўляецца ў свой апошні шлях.

Тадеуш Костюшко з шабляй-костюшковкой ў руках

Пасля падаўлення войскамі А. Суворава нацыянальна-вызвольнага паўстання пад правадырствам Т. Касцюшкі шляхце было забаронена насіць слуцкія паясы і шляхецкія шаблі. Была забароненая і Гайда - сімвал аб"яднання сіл і гатоўнасці да барацьбы за свабоду, сімвал сувязі са сваімі каранямі і з духоўнымі сіламі роднай зямлі. Нягледзячы на тэрор і забароны, Гайда - наша дуда, якая пазней стала называцца "дуда беларуская" выжыла, дайшла да нашых дзён, і да гэтага часу захоўвацца ў некаторых краязнаўчых музеях Беларусі.

Дуда беларуская

У нашым дзяцінстве слова "гайда" ("айда" у "гарадскім" вымаўленні) на ўсю моц выкарыстоўвалася намі, хлапчукамі і дзяўчынкамі: "айда на рыбалку" "айда ў киношку" "айда гуляць у "казакоў-разбойнікаў"). Так мы клікалі сябар-сябра заняцца чым-небудзь добрым, цікавым, вартым. Так мы працягваем клікаць сяброў і аднадумцаў сёння.

Г А Й Д А!

Перадрукоўка тэксту і фатаграфій gaida.by забароненая без дазволу аўтара.